Het ambivalente genoegen van spelverruwing

Het ambivalente genoegen van spelverruwing: maatschappelijk ongenoegen tendeert naar andere, niet democratische spelregels

Harry ter Braak (ambassadeur FDO) en Cees Paardekooper

We zien het debat in de Tweede Kamer in hoog tempo verruwen. Het is een trend die we ook in de samenleving zien. Geert Wilders nodigt er, getuige zijn aanpak en de vele reacties die dat oproept, toe uit. De VVD verontschuldigt zich met het argument dat ze wel moet. Ook de andere partijen weten er niet goed raad mee. Zelfs Femke Halsema roept dat ze mee moet in de verruwing. Een kwestie van mimetisch gedrag, kennelijk.

Wat moeten we daar nu van vinden? Blijkbaar is een belangrijk deel van de samenleving de mening toegedaan dat we het spel te vaak netjes spelen. Het wereldtoneel maakt dat niet altijd mogelijk. Botsende culturen in een samenleving die op wereldschaal maar toenemend ook op nationaal en lokaal niveau in de conflictstand staat. De Amsterdamse socioloog Abram de Swaan spreekt in dit verband over de “de woede van de inlander”. Hij vraagt zich af wat er met de “inlandse Nederlanders” aan de hand is. Waarom zijn ze zo boos? Waarom zo geobsedeerd door moslims? Zijn hypothese: door ontzuiling en teloorgang van de westerse ideologieën zijn ze (we?) onze houvast kwijt. Er is alle ruimte voor identificatie met “nieuwe”, veelal oude gedachten. Een dergelijke identificatie gaat meestal gepaard met vormen van uitsluiting en in de ban doen. Dat is wat er gaand lijkt in Nederland. Wie zijn 2e paspoort niet inlevert, is geen echte Nederlander.

Het parlement is, als het goed is, een van de prominente plaatsen waar het maatschappelijke debat over identificatie en uitsluiting gevoerd moet worden. In het parlement mogen, nee moeten, opvattingen diametraal tegenover elkaar staan. Het Engelse parlement is hier nog altijd qua plattegrond op ingericht. Regering en oppositie staan letterlijk tegenover elkaar. De West-Europese landen hebben helaas gekozen voor een halve cirkel waardoor de tegenstellingen niet meer zichtbaar zijn. De verhouding tot de regering is ruimtelijk dominant gemaakt. Een kwestie van verkeerd begrepen dualisme.

We hebben behoefte aan een parlement dat er in slaagt tot de kern van de zaak door te dringen. Bij het debat over de dubbele nationaliteiten is dat nog niet gelukt. Door tegenstellingen in het parlement zichtbaar te maken wordt de kans gecreëerd ze op te lossen of ze op zijn minst beheersbaar te maken. Een kernfunctie bij uitstek van het parlement met een hoog symbolische waarde, die bepalend is voor de kwaliteit van de besluitvorming. In een debat op het scherpst van de snede over tegenstellingen, over waardenconflicten, mag best af en toe een onvertogen woord vallen. Maar dat is wat anders dan de spelverruwing die thans in ons parlement de mode is. Op de keeper beschouwd, om in de metafoor van het voetbal te blijven, is er wellicht geen sprake van spelverruwing, maar van een streven om de spelregels te veranderen. Van insluiting naar uitsluiting, van open debat naar taboeïsering.
Alle recente debatten over (sterk) leiderschap lijken de verruwing eerder te bevorderen dan te matigen. Dat bewijst maar weer eens dat een geciviliseerde samenleving behoefte heeft aan sterke en betrokken burgers, en niet aan leiders die voortdurend roepen dat zij weten wat de burgers, het volk wil. Dergelijk populisme leidt, zo leert de geschiedenis, tot verschrikkelijke toestanden.

Geschreven door Harry ter Braak en Cees Paardekooper

Bron: Bestuurskunde.nl