Europese Leiders: Valdas Adamkus

Valdas Adamkus is geboren als Voldemaras Adamkavicius op 3 November 1926 te Kaunas (Litouwen).

Citaat: "Het Actieplan voor lidmaatschap van de NAVO is de enige mogelijkheid om soortgelijke daden van agressie en bezetting te voorkomen" (naar aanleiding van het conflict tussen Georgië en Rusland in 2008).

Adamkus is een populair politicus in Litouwen. Teruggekeerd na de val van het stalinisme is hij tot tweemaal toe gekozen als president van zijn land. Tijdens zijn ambtsperiode trad Litouwen toe tot de Europese Unie.

Litouwen, net als Nederland en Zweden in de 17e eeuw een machtige mogendheid, gevolgd door een periode van teruggang, werd na de Eerste Wereldoorlog een democratische republiek. In het geboortejaar van Adamkus vond er een autoritaire machtsgreep plaats. Onder leiding van Antanas Smetona werd Litouwen een dictatuur. Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie kwamen via het Molotow-Von Ribbentrop-pact in 1939 overeen om Litouwen aan de Sovjet-Unie toe te wijzen en in 1940 volgde de bezetting door Sovjet-troepen. Adamkus nam deel aan ondergrondse acties hiertegen. Tijdens de Duitse opmars in de Sovjet-Unie in 1941 kwam Litouwen onder nazi-bewind. Het grootste deel van de Litouwse joden vond de dood in vernietigingskampen.

In 1944 verdreven de Russische troepen de Duitsers; de familie van Adamkus vluchtte naar Duitsland en emigreerde naar de Verenigde Staten in 1949. Daar trouwde hij in 1951 met zijn landgenote Alma Adamkiené.

Terwijl Adamkus als ingenieur carrière maakte, kwam hij op voor de belangen van Litouwers die gedeporteerd werden naar Siberië. Petities om voor hen op te komen overhandigde hij aan secretaris-generaal van de Verenigde Naties Dag Hammarskjöld (1958) en president Kennedy (1962). Adamkus slaagde er in om in 1972 zijn moederland te bezoeken als lid van een Amerikaanse delegatie die een milieuconferentie bezocht. Vanaf die tijd bezocht hij Litouwen regelmatig. Zo ontving hij voor zijn inzet op milieugebied in 1989 een ere-doctoraat van de universiteit van Vilnius.  

Inmiddels was Adamkus een vooraanstaand deskundige op het gebied van milieubescherming geworden. Als lid van de Republikeinse Partij benoemde president Reagan hem tot regionaal administrateur en ontving hij van de regering een hoge onderscheiding.

Dankzij Gorbatsjovs politiek van ontspanning ontstond er in Litouwen ruimte voor een onafhankelijke politieke beweging, de Sajudis, opgericht in 1988. Deze beweging, te vergelijken met de Charta-beweging in Tsjecho-Slowakije en Solidarność in Polen, groeide snel en kreeg massale aanhang. Programmapunten waren het herstel van het Litouws als officiële taal naast het Russisch, het terugdraaien van het pact uit 1939, bescherming van het milieu en uiteindelijk onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie. Het massaal zingen van Litouwse liederen versterkte het nationaal gevoel, ‘de zingende revolutie’. Op 23 augustus 1989 (50 jaar na het gewraakte pact) vormden twee miljoen inwoners uit de Baltische staten een menselijke ketting van 600 kilometer dwars door de drie staten. Verkiezingen in maart 1990 brachten een niet-communistische regering in Litouwen aan de macht die de onafhankelijkheid uitriep. Litouwen was daarmee de eerste voormalige Sovjet-republiek. In januari 1991 probeerde volgens klassiek stalinistisch concept een ‘Nationaal Reddings Comité’ de macht over te nemen. De coupplegers zetten hun poging kracht bij door een onafhankelijk TV-station te bezetten waarbij veertien doden vielen.

Op basis van een volkstemming (meer dan 90% voor onafhankelijkheid) en mede door verontwaardigde reacties uit het buitenland verloor de staatsgreep aan kracht en bleef de Litouwse regering aan de macht. Op 6 september 1991 erkende de Sovjet-Unie uiteindelijk de Litouwse onafhankelijkheid.

Nadat Adamkus op 71-jarige leeftijd met pensioen ging, keerde hij terug naar Litouwen. Hij stelde zich kandidaat voor het presidentschap, maar zijn recht daartoe moest hij – wegens zijn langdurige verblijf buitenslands - via rechtbanken bevechten. In de tweede ronde van de presidentsverkiezingen versloeg hij zijn tegenstander Paulauskas.

Adamkus bleef als president internationaal geörienteerd onder meer als goodwill-ambassadeur van de Verenigde Naties. Mogelijk verleende hij steun aan de CIA door van terreur verdachten op Litouws grondgebied gevangen te houden.

Na een verrassende nederlaag in de presidentsverkiezingen van 2003 kwam hij, dankzij de afzetting (‘impeachment’) van de nieuwe president Paksas, terug als president.

Tijdens de politieke crisis in de Oekraïne trad hij op als bemiddelaar. Na de toetreding van Litouwen tot de Europese Unie en de NAVO ondersteunde hij bij diverse gelegenheden de kandidatuur van Oekraïne, Georgië en Moldavië voor de EU. Een voorwaarde voor toetreding was de sluiting op termijn van de verouderde kerncentrale Ignalina. Het weekblad European Voice riep Adamkus in 2007 uit tot Europeaan van het jaar. Koningin Beatrix bezocht tijdens haar staatsbezoek in 2008 Adamkus’ geboortestad Kaunas. Daar eerde zij de Nederlandse consul Jan Zwartendijk die in 1940 minstens 2400 Joodse vluchtelingen een veilig heenkomen mogelijk maakte door visa voor de Nederlandse Antillen uit te schrijven.

Adamkus besloot zich niet als president voor een derde termijn kandidaat te stellen. Nog voor zijn aftreden torpedeerde hij met een presidentieel veto een anti-homowet. Op 12 juli 2009 volgde Dalia Grybauskaité hem op. Kort daarna werd de anti-homowet toch van kracht.

Adamkus is lid van de Club van Madrid.

Bron foto: portal.unesco.org