Europese Leiders: Tadeusz Mazowiecki

Tadeusz Mazowiecki

Geboren te Płock, 18 april 1927

Citaat: ‘Heilige Vader, een paar uur geleden ben ik tot premier van Polen gekozen. Een erg grote verantwoordelijkheid;alstublieft, bid voor mij.” (Mazowiecki’s eerste telefoongesprek als premier was met paus Johannes Paulus II).  En:

“Elke keer dat er een kans was op effectieve actie, kwam een bepaalde Westerse staatsman tussenbeide om die te voorkomen.” (tijdens zijn functie als VN-rapporteur  voor de mensenrechten in voormalig Joegoslavië).

Mazowiecki was na zijn studie rechten aan de Universiteit van Warschau actief in katholieke politieke bewegingen. De communistische partij stond toe dat er andersgezinden – met weinig macht – in het Poolse parlement waren vertegenwoordigd, zoals personen die behoorden tot de ZNAK-groep, waaronder Mazowiecki. Alleen ZNAK richtte zich tegen de anti-semitistische campagne van Gomulka en de zijnen in 1968. In 1971 kwam Mazowiecki niet terug in het parlement en bleef hij buitenparlementair en als dissident actief; in 1980 werd hij voorzitter van de Commissie van Experts van de nieuwe onafhankelijke en strijdbare vakbond Solidarność (Solidariteit).

Lech Wałęsa, de leider van Solidarność, was verder omringd met uiteenlopende mede-strijders en adviseurs, zoals de kraandrijfster Anna Walentynowicz, de activist Adam Michnik, de historicus Jacek Kurón en Bogdan Lis.

Nadat generaal Wojciech Jaruzelski op 13 december 1981 de staatsmacht in Polen had overgenomen, werden velen – waaronder Mazowiecki – gevangen gezet. Na een jaar kwam hij vrij.

In 1987 ging hij naar het buitenland en sloot zich aan bij een groep Polen die streefden naar de herinvoering van de democratie in hun land. Door stakingen overal in Polen was de regering-Jaruzelski gedwongen om te onderhandelen met Solidarność. Mazowiecki keerde terug en nam deel aan de besprekingen met de regering.

De samenwerking met Walesa was niet gemakkelijk: “Er bestaat een foto uit mei 1988 waarop Walesa en Mazowiecki, arm in arm aan het hoofd van een stoet arbeiders de scheepswerf van Gdansk verlaten na een nieuwe zege aan de onderhandelingstafel.

Boyes onthult hoe Walesa vlak vóór dat moment, na dagen van moeizaam overleg, Mazowiecki's hele onderhandelingsstrategie door één moment van eigenzinnig optreden naar de vuilnisbak had verwezen en Mazowiecki publiekelijk te kijk had gezet. De latere premier zocht urenlang de eenzaamheid om die onverwachte streek te verwerken alvorens, arm in arm met Walesa, aan de 'triomfmars' door Gdansk te beginnen. “Soms is werken met Walesa als werken met een moeilijk kind”, zei hij, een opmerking die gezien de aard van Walesa's streek veel zegt over Mazowiecki's zachtmoedigheid.”

De besprekingen resulteerden in verkiezingen voor het Poolse parlement (Sejm) op 4 juni 1989, de eerste min of meer vrije verkiezingen in een Oostblokstaat sinds 1948. Jaruzelski werd president van Polen en Mazowiecki premier. Anders dan zijn voorgangers bezocht hij niet de machthebbers in Moskou, maar de paus als eerste buitenlandse leider.

Mazowiecki’s overgangskabinet (waarvan ook communisten nog deel uitmaakten) had als  belangrijkste resultaten liberalisering (de-stalinisering)van de samenleving, herinvoering van een markteconomie en eerbiediging van grondrechten zoals de vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en persvrijheid. Daarmee was de eerste stap gezet in de reeks van (voornamelijk) vreedzame omwentelingen in het voormalige Oostblok in het najaar van 1989. De Sovjet-Unie liet deze toe. Dat gaf de democratiseringsbewegingen in andere Oost-Europse staten extra moed en kracht om door te gaan in hun democratiseringsstrijd.

Ook was het kabinet succesvol op economisch gebied, ondanks het slechts iets langer dan een jaar regeerde.

Voor de presidentsverkiezingen van 1990 stelde Mazowiecki zich kandidaat, maar Lech Wałęsa won de verkiezingen. Ook zijn latere kandidaturen voor het presidentschap waren niet succesvol.

Na zijn aftreden als premier in 1991 richtte Mazowiecki de Democratische Unie (Unia Demokratyczna) op. Hij behoorde tot de christen-democratische vleugel van deze partij. In 1995 wijzigde zijn Democratische Unie haar naam in Unia Wolności (Vrijheidsunie); de partij verliet hij 2002 wegens onvrede met haar uittreden uit de christen-democratische internationale en haar samenwerking met twee andere Poolse partijen.

De internationale waardering voor Mazowiecki’s prestaties blijkt onder meer uit zijn benoeming in 1992 als mensenrechtenrapporteur voor de Europese Unie in voormalig Joegoslavië. Na de gruwelijke moordpartij in Sebrenica trad hij af. Hij wilde niets meer te maken hebben met de 'hypocrisie' van de wereldgemeenschap, die volgens hem niet haar beloften is nagekomen om de Bosnische Moslims te beschermen.

Mede dankzij de inspanningen van Mazowiecki kon Polen in 1999 toetreden tot de NAVO en in 2004 tot de Europese Unie.

Evenals Gorbatsjov en Finnbogadottir is Mazowiecki lid van de Club van Madrid.

Foto: Wikipedia