Europese Leiders: Alcide de Gasperi

Geboren: 3 april 1881, Pieve Tesino bij Trento (toen deel van het Oostenrijk-Hongarije).

Gestorven: 19 augustus 1954, Sella di Valsugana bij Trento (Italië).

Citaat: “Het is essentieel dat we een verenigd Europa opbouwen om voor onszelf vrede, vooruitgang en rechtvaardigheid te verzekeren.” (tijdens een toespraak voor de Raad van Europa op 15 september 1952). 

De Gasperi geldt als een van de ‘Vaders’ van de Europese Unie, naast  Adenauer, Bech, Beyen, Monnet, Schuman, Spaak . Bijna allemaal waren ze katholiek en deels lid van een Katholieke (“christen-democratische”) partij. Bij anderen, zoals de Duitse SPD, ontstond daardoor de vrees van een ‘Europa van het Vaticaan’.

De Gasperi was ook een overtuigde katholiek die, geïnspireerd door de encycliek ‘Rerum Novarum” het maatschappelijk engagement aanging. Daardoor kreeg hij als christen-democraat onvermijdelijk te maken met vier politieke hoofdstromingen in de 20e eeuw, het liberalisme, socialisme, fascisme en communisme.

Vanaf 1911 maakte De Gasperi deel uit van het parlement van Oostenrijk-Hongarije. Na de Eerste Wereldoorlog werd hij gekozen in de volksvertegenwoordiging van het inmiddels zelfstandige Italië. In 1922 grepen Mussolini’s fascisten de macht in Italië. Na de moord op Matteotti behoorde hij tot de anti-fascisten en in maart 1927 werd hij opgepakt en veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf. Door bemiddeling van de paus kwam hij eerder vrij en kon hij gaan werken in de bibliotheek van het Vaticaan. In de strijd tegen het fascisme richtte hij in de Tweede Wereldoorlog met anderen de christen-democratische partij (Democrazia Cristiana, DC) op. De communisten (PCI) vergrootten hun aanhang dankzij het verzet tegen de fascisten en de strijd van de Sovjet-Unie tegen de nazi’s. DC en PCI waren dan ook de belangrijkste partijen, samen met de socialisten (PSI), in de eerste naoorlogse coalitie-regering in Italië onder leiding van De Gasperi.

De tegenstellingen tussen de voormalige geallieerden groeiden snel. Churchill constateerde al in 1946 het bestaan van het ‘IJzeren Gordijn’. In Italië scheurde de coalitie dan ook in 1947. Vanaf die tijd was de PCI, met voortdurend een aanhang van rond de 30 % van de stemmen, decennialang tot de oppositie veroordeeld. 

Bij de verkiezingen in 1948 ontving de DC volop steun uit de Verenigde Staten. Voor de Amerikanen was De Gasperi de man die Italië kon weerhouden van een communistische machtsovername. De gebeurtenissen in Tsjecho-Slowakije gaven daar aanleiding toe. Bovendien werkte de Katholieke Kerk de communistische kandidaten tegen. De Sovjet-Unie daarentegen steunde de PCI, ook financieel.

De DC kreeg bijna de helft van de stemmen, een resultaat dat ze niet meer zou evenaren. Wel bleef ze tot begin 1994 de partij met de meeste kiezers en daardoor de belangrijkste machtsfactor in de Italiaanse politiek. Mede doordat de PCI (de grootste communistische partij in West-Europa) niet toegelaten werd tot de regering, ontwikkelde in Italië geen machtsevenwicht waarbij een partij als de DC een democratische reiniging zou hebben ondergaan in periodes van oppositie. Uiteindelijk zou de DC geplaagd door schandalen ten onder gaan.

Onder leiding van De Gasperi behoorde Italië tot de oprichters van de NAVO (1949) en de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (1951). Met name met Adenauer en Schuman had hij daartoe veel contact.

Begin jaren 50 kreeg De Gasperi in toenemende mate de kritiek dat hij te voorzichtig was met hervormingen op soiciaal gebied, dat hij debat verstikte en dat de DC en de overheid te nauw met elkaar werden verweven. Na de verkiezingen van 1953 lukte het hem niet om een kabinet te vormen en trad hij af als premier. Een jaar later moest hij ook het leiderschap van zijn partij opgeven. Twee maanden later stierf hij.

De Gasperi zou het ongetwijfeld betreurd hebben dat zijn politieke geesteskind, de christen-democratische partij (DC), door schandalen uit elkaar is gevallen. Maar het feit dat de Europese Unie - met vallen en opstaan - een succes is, zou voor hem een sterke troost zijn geweest.

De Gasperi ontving in 1952 de Karelsprijs.

In 1982 werd een maatschappelijke stichting in het leven geroepen die zijn naam draagt.

Uiteraard is hij in Italië op veel plaatsen geëerd met vernoemingen van scholen en straten etc., maar ook in het buitenland zijn de verdiensten van De Gasperi vereeuwigd: de stad Luxemburg heeft een kantoortoren naar hem genoemd. In de Utrechtse wijk Kanaleneiland heet een laan naar hem en in Ede een singel.

Foto: wikipedia