Democratisch Burgerschap: Hard nodig

Onze samenleving wordt bedreigd. Door afnemend besef van democratisch burgerschap. Door onvoldoende onderhoud van onze rechtstaat. De PvdA dient naast emancipatie en solidariteit bugerschap als belangrijkste waarde te omarmen en hierop een politieke agenda te formuleren. Een aanzet.

Burgerschap

 

Onze samenleving wordt bedreigd. Niet alleen door globalisering, individualisering en migratie, maar ook door het gebrek aan onderhoud aan de samenleving zelf. Samenleven doe je niet vanzelf. Dat moet je leren. Dat leerproces vond in onze voorheen homogene samenleving, of beter, samenleving van verschillende homogene groepen (religieus, territoriaal en sociaal-economisch) op een min of meer natuurlijke manier plaats. De sociale controle van de groep bestond nog. Waar men in het gezin steken liet vallen, werd dat gecompenseerd door de bemoeienis van familie, buurt, kerk, school, woningbouwvereniging of zelfs bedrijf. Nu dat voor een groot deel is verdwenen, grijpen we naar Postbus 51-achtige campagnes, naar professionele opvoedingsondersteuning en als sluitstuk naar steeds zwaardere repressieve maatregelen tegen wetsovertreders.

 

Normen en waarden, het aanpakken van hufterigheid, het investeren in sociale samenhang zijn voorbeelden van pogingen om deze bedreiging en uitingsvormen daarvan het hoofd te bieden. Voor mij is het beste begrip dat tegenover deze bedreiging moet worden geplaatst het begrip burgerschap. Het is een positief begrip, het appelleert aan vrije individuen, aan eigen verantwoordelijkheid, maar ook aan sociale verantwoordelijkheid. Het enige minpuntje van het begrip is wellicht de spuitjeslucht, maar dat beschouw ik eerlijk gezegd niet echt als een nadeel. Wat burgers bindt is onze democratische rechtsorde, niet bloed, geboortegrond, verblijfsduur en zelfs niet nationaliteit. Democratisch burgerschap is daarmee ook een begrip dat een offensief antwoord biedt op een aantal vragen in het kader van de integratiediscussie. Het biedt nieuw houvast in onzekere tijden, ook tegen de achtergrond van de onzekerheid als gevolg van immigratie, de internationalisering en de ontwikkeling van Europa. Democratisch burgerschap is voor de sociaal-democratie naast emancipatie en solidariteit wat mij betreft een van de kernwaarden.

 

In democratisch burgerschap moet worden geïnvesteerd, op scholen, in buurten, bedrijven en instellingen, via de publieke omroep, de kunst, de wetenschap, de politiek, kortom over een heel breed front. Huisregels, stadsetiquette, de inburgering van nieuwkomers, sociale veiligheid, een project burenruzies,  heel veel kan geschaard worden onder het bevorderen van democratisch burgerschap. Wat mij betreft behoort daar ook bij het inzicht in de ontwikkeling van de geschiedenis van de stad, de streek en het land in internationaal perspectief, de Canon, en de aandacht voor democratisch burgerschap in het onderwijs.

 

Er is veel discussie over burgerrechten en –plichten. Bij de rechten gaat het om zaken als privacy, behandeling door de overheid (“behoorlijk” als nieuwe term van de Nationale Ombudsman) en het (basis)niveau van collectieve voorzieningen. Bij de plichten gaat het over het appel dat aan burgers kan worden gedaan als mantelzorgers/vrijwilligers in het kader van de WMO, als informanten van de overheid ten aanzien van criminaliteit, fraude en terrorisme, als participanten in de samenleving bij maatschappelijke stages e.d. Zowel ten aanzien van de rechten als de plichten is het een zoektocht naar de grenzen, de balans in de verhouding overheid-burger, de inhoud van het begrip maatschappelijke verantwoordelijkheid.

 

Ik vind dat we als PvdA-fractie het begrip (democratisch) burgerschap ons begrip moeten maken. Het regeerakkoord spreekt over het Handvest Burgerschap. Onder jongeren is het droevig gesteld met “doorgeslagen individualisme, niet passend bij democratisch burgerschap” om minister te Horst te citeren. Dit biedt kansen. Kansen voor een sociaal-democratische agenda voor burgerschap. Wat moet daarop?

 

 De burgerschapsagenda

 

a. Opvoeding

    Wat verwachten wij van ouders? Wat is als het ware de norm? Hoe brengen we ze dat bij?

     In het onderwijs door een vak opvoedkunde? Wat  

bestaat er aan opvoedings-

     ondersteuning? Is dat toereikend? Bereikt het wel de juiste groepen?

b. Rol van het onderwijs

    Is de school er alleen of hoofdzakelijk voor cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling of heeft de school ook een taak in het bevorderen van (democratisch) burgerschap? Zo ja, alleen po., vo., of ook mbo,. hbo., wo.? En hoe geven we dat vorm? Een nieuw (oud) vak staatsinrichting over onze (democratische) instituties

c. Cultuur

     Wat is onze opvatting over het gebruik van het Nederlands, in het tertiair onderwijs, in de steeds Engelstaliger ICT- en massacultuur?

      En welke rol dichten we de publieke omroep toe bij de bevordering van (democratisch) bugerschap: een geweldige uitbreiding van educatieve televisie? Aanscherpen voorschriften programmering?

       Hoe stimuleren we culturele diversiteit zodanig dat migranten voelen dat zij volwaardig deelhebben aan deze samenleving?

d. Maatschappelijke stage

     Prominent in het regeerakkoord, maar omstreden zowel in het onderwijs, als voor wat betreft de mogelijkheid om het überhaupt practisch te realiseren. Wat willen we ermee bereiken? En hoe kunnen we het draagvlak ervoor versterken?

e. Geschiedenis

    Laten we de Canon voor wat het is of commiteren we ons en daarmee het onderwijs sterker? Gaan we voluit voor een Nationaal Historisch Museum? Moet dat verbonden zijn met onze democratische instituties, zoals het parlement (100.000 bezoekers per jaar) of kan het los daarvan? (wat mij betreft niet!)

     Hoe gaan we om met onze nationale symbolen als vlag, volkslied, Koningshuis, grondwet en herdenkingen als 4/5 mei. Moet 5 mei niet ieder jaar een nationale feestdag zijn.

f. Politiek

   Hoe kunnen we politieke partijen nog beter toerusten in hun scholingstaak, naar leden, maar ook naar niet-leden?

g. Vrijwilligers

    Hoe zorgen we ervoor dat burgers meer vrijwilligerstaken op zich nemen? Hoe slagen we erin de vitale 60-plussers hun vaardigheden, kennis en ervaring nog beter in te laten zetten voor de samenleving? Hoe voorkomen we dat vrijwilligersorganisaties op termijn verdwijnen als gevolg van enerzijds verandering in het vrijwilligersgedrag (kortdurender, fragmentarischer, vrijblijvender) en anderzijds steeds hogere eisen.

h. Inburgering

    Hoe zorgen we ervoor dat met het nieuwe inburgeringsstelsel er voldoende aandacht is voor burgerschap?

i. Sociale veiligheid

   Wat vinden we van de ontwikkeling van private veiligheids- en toezichtorganisaties in de openbare ruimte? En van burgertoezicht? En cameratoezicht (inclusief geluid)? Dragen deze ontwikkelingen bij aan actief burgerschap en onderling corrigerend gedrag of holt dat het juist uit?

j. Maatschappelijk verantwoord ondernemen

   Wat vragen we van instellingen en bedrijven als het gaat om (democratisch) burgerschap? Good Governance? Duurzaamheid? Scholingsplicht? Vrijwilligersbeleid voor werknemers?

 

Dit zijn 10 punten voor de agenda van democratisch burgerschap. Zie het als een poging om grip te krijgen op het onderhoud van de samenleving, Een onderwerp dat voortdurend in vele gedaanten de kop opsteekt, maar dat volgens mij onvoldoende samenhangend wordt geanalyseerd en geoperationaliseerd (denk aan de &-campagne van Verdonk, de debatten over maatschappelijke binding van het vorige kabinet en het normen en waarden-programma). Weg ermee. We slaan nieuwe wegen in en kiezen daarbij als kernbegrip (democratisch) burgerschap.